قصر یاقوت یا سرخه حصار، در روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه

مانند بسیاری از ابنیه دیگر این مملکت، اطلاعات کمی در مورد قصر یاقوت در سرخه حصار هستیم که امروزه داخل بیمارستانی قرار گرفته است. موارد زیر مستخرج از «روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه» است که در دو مجلد توسط نشر امیرکبیر منتشر شده است. قصدم این است که برخی اشارات بدان را اینجا جمع کنم، باشد که مورد استفاده قرار گیرد.

• ناصرالدین شاه قاجار پیوسته خارج از شهر بود و از منطقه‌ای به منطقه‌ای دیگر در حرکت. چادر می‌زدند یا در خانه‌ی کسی مستقر می‌شدند یا در قصری سکنی می‌گزیدند. یکی از اماکنی که در مسیر حرکت ایشان به جاجرود، مکانِ استقرار همیشگی بود، سرخه حصار بود. در 14 اکتبر 1882/ 30 ذی‌القعده 1299، وقتی در بازگشت از جاجرود به طرف کاخ سلطنت آباد بود، در سرخه حصار شاه به ناهار افتاد. «بدون مقدمه میل کردند سرخه حصار را آباد کنند.»(ص386) احتمالا شاه از آنجا خوشش آمده بود، منظر و آب و هوایش را پسندیده بود و بدش نیامد که قصری در آنجا بسازد. بالاخص که شکارگاه سلطنتی هم بود. و نیز شاه علاقه به کوهستان های اطراف داشت، بلکه معدن طلایی در آنجا یابد!
• این عادت شاهانه بود که شبی را در سرخه حصار بمانند. مثلا 15 محرم 1300 / 27 نوامبر 1882 نیز، باز شاه ناهار در سرخه حصار خوردند تا به جاجرود روند. (ص398) روز بعد از شکار پلنگ در حوالی گوک‌داغ، شاه در 22 دسامبر 1882 / 18 سفر 1300 ناهار را در سرخه‌حصار میل فرمودند. با این دست «به ناهار افتادن‌»ها در سرخه حصار و مکان‌های دیگر، اشارات پرشماری رفته است.
• 19 دسامبر 1882 / 8 صفر 1300، اعتماد السلطنه نوشته است که سرخه حصار را شاه به ملیجک سپرده است. مشخص نیست منظور از سپردن، سپردن ساخت بنا است، یا چه! (ص406)
• روز جمعه، 27 جمادی الاول 1300 / 6 آپریل 1883، شاه در مسیر جاجرود به سرخه حصار می رود: «بعد از ساعتی شاه رسیدند. تعریف زیادی از چهار درختِ بی‌قاعده و ترتیب که ملیجکِ اول در سرخه‌حصار غرس نموده کردند.»(ص439) چند روز بعد هم شاه از جاجرود باز به سرخه خصار آمدند و در جمعه 5 جمادی الثانی 1300/ 13 آپریل 1883 در سرخه حصار به نهار افتادند.(ص443)
•  23 محرم 1301 / 24 نوامبر 1883، شاه دوباره آنجا ناهار میل فرمودند و «تعریف زیاد از کاروانسرای خشتی که ملیجک به چهارهزار تومان بنا کرده فرمودند. بعد از ناهار شهر آمدند.»(ص518) ما در اینجا می فهمیم که ملیجک، گویا آنجا کاروانسرایی به قیمت گزاف، آن هم از خشت بنا کرده.
• نکته درخور توجهی را اعتماد السلطنه در روز 10 ربیع الاول 1301 / 9 ژانویه 1884 نگاشته است. اینکه شاه قصد جاجرود داشتند اما باران گرفتن گرفت و شاه عصر به شهر مراجعت نمود.(ص531) اگر شاه در سرخه حصار قصری داشت، آیا به شهر باز میگشت تا فردای آن روز، با انیس الدوله و امین اقدس در رکاب همایونی، در کاروانسرای جدید سرخه حصار آش کشکی مهمان سید ابوالقاسم باشند؟
• بنای قصر یاقوت را ملیجک اول گذاشت. اعتماد السلطنه در تاریخ 15 رجب 1301 / 11 می 1884 / 12 اردیبهشت 1363 چنین نوشته است: «صبح زود به اتفاقِ بکمز درشکه نشسته، به سرخه‌حصار که حالا به جهتِ مداخل رساندن به ملیجک، ارمِ ذات العماد [(به معنای ارمِ ستون‌دار)] می‌کند، رسیدیم. از آنجا سواره وقت ظهر وارد جاجرود شدیم.»(ص573) پس شاه، به باور اعتماد السلطنه به جهت رساندن پولی به ملیجک و شاید لفت و لیسی که از نگاه ملوکانه هم مستور نبوده، احتمالا فرمان ساخت قصر یاقوت را داده بوده و کار به گردنِ ملیجک بود. 
• شاه هم پیوسته بدانجا سر می‌زد. مثلا همچنان چون همیشه ناهاری را در سرخه حصار میل فرمودند، در  تاریخِ 14 می 1884. (ص575) در 15 ذی الحجه 1301 /  6 اکتبر 1884، دوشنبه، شاه به سرخه حصار تشریف بردند که «عمارت جدید آنجا» را ملاحضه فرمایند. (ص620)
• پنجشنبه 24 محرم 1302 / 13 نوامبر 1884، شاه به سرخه حصار رفت. اعتماد السطنه نرفته بود و شنیده بود: «خیلی عمارتِ آنجا که به دستورالعمل امین الدوله ساخته شده مطبوع خاطر همایون شد. اما اسمی از امین الدوله نبود. تمام تعریف از ملیجک اول بود. قرار شد سال آینده اندرون هم ساخته شود. کار سرخه حصار ناقابلِ بی‌صفا جایی خواهد رسید، محض خاطر ملاجمه که یکصد هزار تومان پول دوبت آنجا صرف خواهد شد.»(ص360) پس ایده قصر یاقوت از امین الدوله بود. بعلاوه، در اینکه اعتمادالساطنه از به قول خودش «ملاجمه» بیزار بود، اما نباید در حسن نیت او برای دولت و قاجار نیز شک کرد. او بار دیگر، در 3 ربیع ااوال 1302 / 21 دسامبر 1884 اما با عددی متفاوت به مخارج قصر جدید اشاره می‌کند: «در سرخه حصار، که ده هزار تومان دولت ایران خرج آنجا کرده و معلوم نیست چه است، ناهار صرف نمودیم.»(ص 639)
• اما در 3 ژانویه 1885 / 16 ربیع الاول 1302/ 14 دی 1263 ر سرخه حصار آتش سوزی رخ می‌دهد. «وقتی از عمارت سلطنتی بیرون می‌آمدم، ملیجک اول را دیدم که گریان است. سبب پرسیدم. گفت دیروز که شاه سرخه‌حصار ناهار میل فرمودند، بخاری‌ها را روشن کرده بودند، عمارت تمام آتش گرفته است. ده‌هزار تومان ضرر وارد آمده.»(ص422) و فردای آن روز ملیجک به اعتمادالسلطنه التماس کرده است که تفصیل حریق سرخه حصار را «جورِ خوبی» به شاه عرض کند. او هم نزدیک صندلی شاه رفت و عرض کرد ملیجک گریه میکند. شاه پرسید چرا؟ وی ادامه می‌دهد: «عرض کردم ظاهراً پریروز عمارت یاقوت سرخه حصار ناهار میل فرمودید بخاری آتش کرده بودند، مختصر آتش رسیده است. فرمود یعنی جایی آتش گرفته؟ عرض کردم بلی، قدری از صقف مرتبه‌ی بالا. اما این خیلی در طایفه‌ی قاجار مبارک است و به فال خوب گرفته شد. خاقان مغفور عمداً دو سال یکبار اتاق خودش را آتش می‌زند به جهتِ شکون. فرمودند واقعاً چه شده؟ عرض کردم ظاهراً اثری از عمارت نمانده است. در باطن خیلی متغیر شدند، اما در ظاهر محض خاطر ملیجک فرمودند ملیجک غصه نخورد. معمارباشی باید جریمه بدهد! به او چه دخل دارد؟ پناه بر خدا، اگر من یا امثال من مباشر این عمارت بودیم!»(ص643) بیچاره معمار‌باشی، که نامش برده نشده. و این اولین بار است که در کتاب نام این ارم، «عمارت یاقوت» آمده است.
• پس از آن در 27 ربیع الثانی 1302 / 13 فوریه 1885 اعتماد السلطنه در مسیر جاجرود با درشکه به سرخه حصار رفت و در مورد قصر یاقوت نوشته است: «به کلی مخروبه است. چهارده هزار تومان عاطل و باطل شده. مشغول تعمیر بودند.»(ص657) بنابراین، معلوم می شود که قصر قابل تعمیر بوده و نویسنده شاید کمی بزرگنمایی می‌کرده به جهت نفرتی که از ملاجکه داشته است.
• در 12 شعبان 1302 / 27 می 1858 آمده است «آخر گفتم میرزا محمد خان راهِ بخاریِ عمارتِ سرخه‌حصار را بد ساخته بود [که عمارت] سوخت.»(ص699) با این اشاره، شاید ما با نامِ معمارِ اولیه‌ی قصر یاقوت برخورده باشیم: میرزا محمد خان. اینکه آیا او همان محمدعلی خان معمارباشی صنانعی است یا خیر، بر من معلوم نیست.
• 2 جمادی الاول 1303 / 7 فوریه 1886 شاه دستورالعمل بنّایی‌های سال آینده را می‌داد که یکی از آنها ساختن «اندرونی در سرخه‌حصار بود.(ص793)
• اما معلوم است که تا 9 جمادی الاول 1303 / 14 فوریه 1886 / 25 بهمن 1264 هنوز قصر یاقوت تعمیر کامل نشده بود. چرا که وقتی شاه نزدیک سرخه حصار بود و بوران گرفته بود، به کاروانسرا رفتند و آتش افروختند. (ص 796)
• بااینکه عمارت جدید ساخته شده بود، شاه در کوه‌های مشرف به آن، زیر آفتابگردان می‌نشست و از سایه لذا می‌برد. اعتماد السلطنه در 30 محرم 1303 / 8 نوامبر 1885 نوشته است که «این عمارت تا به حال بیست هزار تومان خرج شده، مربع مستطیل است. طولش از طرف شمال و دو مرتبه است. نقشه او را [فابیوس] بواتال مهندس فرنگی کشیده، طرحش را امین الدوله ریخته، ملیجک به اتمام رسانده.» (ص726)